Gwreiddiau

5^ed-19^eg ganrif

 O’r 20fed ganrif ymlaen 

Yng Nghymru           Yn Llydaw

        Yng Nghymru, ...

Ar ddechrau’r 20fed ganrif, cyfrannodd Ambrose Jones tuag at adfywiad llenyddiaeth Gymraeg trwy bwysleisio bodolaeth rhyddiaith Gymraeg aruchel ers canrifoedd. Ef oedd un o sefydlwyr cenedlaetholdeb Gymreig a gwelodd yr iaith fel rhan bwysig o feddylfryd y bobl.

 Wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf, ymwrthododd nifer o bobl â’r Gymraeg o fewn y cylch teuluol, a chafodd rhai plant, oedd â rhieni rhugl eu Cymraeg, eu haddysgu yn Saesneg. Un esboniad oedd y ffaith i’r Gymraeg gael ei chysylltu â chymdeithas israddol. Er mwyn osgoi’r label hwn, roedd rhai pobl am “ddod yn Saeson”.

 Ym 1925, cafodd plaid genedlaethol Cymru, Plaid Cymru, ei sefydlu gan John Saunders Lewis. Ymladdodd y blaid dros gydnabyddiaeth gan y pleidiau Seisnig fod gan Gymru ei phroblemau a’i hanghenion ei hun nad oeddynt bob tro yr un fath â rhai Lloegr. Gweithiodd hefyd er mwyn gwella sefyllfa’r iaith Gymraeg yn y wlad.

 Ym 1942, caniataodd Deddf Llysoedd Cymru i’r Gymraeg gael ei defnyddio mewn llys. Cyn hynny, dim ond Saesneg a ddefnyddid. Serch hynny, roedd sefyllfa’r Gymraeg wedi gwaethygu ac roedd nifer ei siaradwyr wedi gostwng, yn enwedig yn yr ardaloedd diwydiannol ac yn agos i’r ffin â Lloegr. Roedd hi felly’n angenrheidiol i weithredu er mwyn ail-gyflwyno Cymraeg mewn ysgolion. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, caniataodd y Ddeddf Addysg i awdurdodau lleol agor ysgolion cyfrwng Cymraeg.

 Ym 1947, o dan bwysau rhieni, agorwyd yr ysgol cyfrwng Cymraeg gyntaf yn Llanelli ac ym 1957, agorwyd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yn y Rhyl. Ym 1988, roedd yn rhaid i’r Gymraeg gael ei dysgu ym mhob ysgol yng Nghymru.                      

 Ym 1962, sefydlwyd “Cymdeithas yr Iaith Gymraeg”. Mae’n un o nifer o sefydliadau cryf sy’n brwydro dros hawliau’r iaith Gymraeg. Gweithredoedd y Gymdeithas yn enwedig a arweiniodd at Ddeddf yr Iaith Gymraeg ym 1967, ac a ddiwygiwyd ym 1993. Mae’r ddeddf hon yn nodi bod yn rhaid i gyrff cyhoeddus drin y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal pan yn darparu gwasanaeth i’r cyhoedd. Rhoddodd yr hawl i siaradwyr Cymraeg ddefnyddio’r Gymraeg mewn llys. Ac yn olaf, sefydlodd Fwrdd yr Iaith Gymraeg, sy’n gorfod sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn cadw o fewn y gyfraith, ac mae’n hyrwyddo’r defnydd o’r Gymraeg.

 Ym 1982, cafodd y sianel deledu S4C (Sianel 4 Cymru) ei chreu. Mae’n cynnig rhaglenni yn Gymraeg ar gyfer plant, pobl ifanc ac oedolion.

 Ym 1999, cymerwyd cam mawr arall yng Nghymru pan etholwyd Cynulliad Cenedlaethol gyda 60 aelod.

Pwy sy’n siarad Cymraeg heddiw?  

 Ym 1891, roedd 54% o’r boblogaeth yn siarad Cymraeg. Yn 1911, dywedodd bron i filiwn o bobl eu bod yn medru siarad Cymraeg. Ond ers y cyfrifiad hwn, gostyngodd y nifer o siaradwyr Cymraeg yn raddol hyd 2001, am wahanol resymau: symudiad poblogaeth o ardaloedd gwledig i ardaloedd diwydiannol; defnydd o’r Saesneg yn y cyfryngau a’r byd hamdden; dirywiad yn y nifer o bobl sy’n mynychu capeli, a fu’n ganolbwynt nifer o weithgareddau traddodiadol trwy gyfrwng y Gymraeg.                    

 Yn 1991, serch hynny, roedd mwy na 500,000 (18.7%) o’r boblogaeth yn siarad Cymraeg ac roedd nifer a chanran y bobl ifanc wedi cynyddu. Er enghraifft, ym 1981, roedd 17.8% o blant 5 i 9 oed yn siarad Cymraeg ond yn 1991 roedd y ffigwr yn 24.7%. Gwelwyd yr un cynnydd ymysg arddegolion (ffynonellau: http.www.bwrdd-yr-iaith.org.uk).

 Gellir esbonio’r cynnydd hwn oherwydd fod nifer o rieni (siaradwyr Cymraeg neu beidio) yn dewis danfon eu plant i ysgol cyfrwng Cymraeg a’u gwneud felly yn gwbl ddwy-ieithog.

Yn ystod blwyddyn ysgol 2000-2001, aeth dros 25% o blant ysgol i un o’r 440 o ysgolion cyfrwng Cymraeg, nifer ohonynt yn dod o deuluoedd Saesneg eu hiaith. Allan o 229 o ysgolion uwchradd yng Nghymru, mae 72 ohonynt yn dysgu’r Gymraeg fel iaith gyntaf neu ail iaith tra bo’r 157 arall yn ei dysgu fel ail iaith.

Yn economaidd, sylweddolodd nifer o fusnesau fod dwy-ieithrwydd yn ddefnyddiol, gan ddefnyddio’r Gymraeg er mwyn gwella ansawdd eu gwasanaeth i gwsmeriaid, denu cwsmeriaid newydd a manteisio dros eu cystadleuwyr uniaith Saesneg mewn rhai marchnadoedd. Mae rhai cwmniau, megis Cwmni Iaith Cyf, yn cynnig cyngor i fusnesau ar sut i ddefnyddio’r Gymraeg wrth farchnata, ac maent hefyd yn cynnig gwasanaethau cyfieithu.

      Yn Llydaw...

Ar ddechrau’r 20fed ganrif roedd y Llydaweg yn ffasiynol unwaith eto mewn meysydd diwylliannol, gwleidyddol ac athronyddol ac roedd pobl yn ceisio gwahanu’r iaith oddi wrth yr eglwys. Serch hynny, nid oedd ysgolion, y fyddin a symudiadau poblogaeth i ardaloedd diwydiannol o gymorth i llewyrchiad yr iaith a defnyddiwyd y Ffrangeg fwyfwy. Yn 1923, gwaharddwyd y defnydd o bob iaith heblaw am y Ffrangeg ar y radio.  Yn 1925, dywedodd Anatole de Monzic, y Gweinidog dros Addysg y Cyhoedd, fod rhaid i’r Llydaweg ddiflannu er lles undod Ffrainc.  

Datblygodd rhai pleidiau gwleidyddol Llydaweg yn fwy radical a defnyddiwyd trais fel modd i ddatgan eu dymuniadau.  Ond cydweithiodd lleiafrif bychan iawn gyda’r Natsiaid yn ystod yr ail Ryfel Byd a defnyddiwyd hynny i danseilio a thaflu anfri ar yr holl sector gwladgarol tan y chwedegau.

Cyhoeddwyd cylchgronau safonol iawn gan rai academyddion Llydaweg fel Roparz Hémon (1900-1978). Yn anffodus, roedd y Llydawyr yn cael anhawster i ddarllen ac ysgrifennu’r iaith ac roedd yr iaith lenyddol yn rhwystr i eraill. Daeth hi’n anfantais mewn bywyd bob dydd i beidio bod yn gallu siarad Ffrangeg.  Datblygodd teimladau o gywilydd a israddoldeb.  Felly, penderfynodd rai rhieni i addysgu eu plant drwy’r Ffrangeg ( tyfodd y tueddiad hwn ar ôl yr Ail Rhyfel Byd) a gwelwyd dirywiad yn y Llydaweg eto.

Yn 1941, tynnodd llywodraeth Vichy ardal Loi re-Atlantique allan o Lydaw. Ar yr un pryd hybwyd y diwylliant Llydewig drwy hybu rhanbarthau ond heb roi’r adnoddau angenrheidiol.  Yn yr un flwyddyn sefydlwyd sillafiad cyffredin.  Gellir defnyddio hwn gan y bedair tafodiaith o’r Llydaweg (Cornouaille, Tregor, Leon a Vannetais) gan ei fod wedi ystyried prif nodweddion pob un ohonynt.  

Yn 1951, caniataodd deddf Dexionne y Llydaweg i gael ei ddysgu mewn ysgolion gwirfoddol. Ond roedd y Llydaweg wedi dirywio oherwydd diffyg addysgu’r iaith ac roedd rhaid ail-gyfoethogi’r iaith i’w gwaredu o eiriau Ffrangeg.   Bu rhaid troi at ieithoedd Celtaidd eraill i edrych am hen eiriau ac er mwyn creu geiriau newydd.

Yn 1977, agorwyd yr ysgol gynradd cyfrwng-Llydaweg gyntaf gan Diwan yn Plourin-Ploudalmezeau. Ymhen tair blynedd roedd tair ar ddeg o’r ysgolion hyn wedi eu sefydlu. Yn 1981, caniataodd François Mitterrand, Arlywydd Ffrainc, i’r iaith gael ei dysgu ym Mhrifysgolion Rennes a Brest. Ond ni sefydlwyd cwrs ymarfer dysgu Llydaweg tan 1985. Yn 1983, agorwyd ysgolion dwyieithog. Er mwyn dysgu Llydaweg roedd rhaid cyhoeddi llyfrau Llydaweg.  Hefyd, dechreuwyd gweld y Llydaweg ar arwyddion ffyrdd.

Yn 1992, mabwysiadodd Cyngor Ewrop y Siarter ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol a Lleiafrifol. Yn yr un flwyddyn ychwanegwyd rheoliad 2 newydd i gyfansoddiad Ffrainc a nododd mai Ffrangeg oedd iaith Ffrainc.  Ar 24 Medi 1996, gwnaeth Cyngor y Dalaith ddatgan fod cydnabod ieithoedd lleiafrifol yn anghyfansoddiadol.

Yn 1999 agorwyd swyddfa i’r Llydaweg (Ofis Ar Brezhoneg) er mwyn addasu’r Llydaweg i’r byd cyfoes, astudio ei esblygiad a cheisio ei huno.

Pwy sy’n siarad Llydaweg heddiw?

Ystyrir Basse-Bretagne, y rhan orllewinol o Lydaw,  fel yr ardal lle y siaredir Llydaweg yn wreiddiol.  Mae tua 1.5 miliwn o bobl yn byw yno. Ar ddiwedd yr 20fed ganrif dangosodd pôl y sefyllfa ganlynol yn Basse-Bretagne:

     Roedd tua 240 000 o siaradwyr Llydaweg dros 15 mlwydd oed (16% o’r boblogaeth).

     Roedd llai na 120 000 o bobl yn ei defnyddio yn rheolaidd.

     Roedd llai na 70 000 o bobl yn ei defnyddio bob dydd.

     Gwnaeth 20 000 o bobl ddatgan eu bod yn gallu darllen ac ysgrifennu Llydaweg yn hawdd.

     Roedd y nifer o siaradwyr Llydaweg a oedd o dan 20 mlwydd oed yn parhau yn isel iawn.

     Roedd dros 2/3 o siaradwyr Llydaweg dros 60 mlwydd oed.

 (Tarddiad: pôl sefydliad y “TMO-Régions” yn 1997)

Yn 1863, roedd 86% o’r boblogaeth yn uniaith Llydaweg. Yn 1902 roedd y ffigwr yn 60%. Yn 1952, roedd 67% yn ddwyieithog. Yn 1997, roedd 84% o’r bobl yn gallu siarad Ffrangeg yn unig. (Tarddiad: catalog o arddangosfa teithiol “Parlons du Breton” (siaradwn am Lydaweg).

Tra roedd mwyafrif y bobl yn deall Llydaweg yn unig yng nghanol y 19eg ganrif nid oedd mwyafrif yn deall yr iaith o gwbl erbyn diwedd yr 20fed ganrif.  Mewn llai na 150 o flynyddoedd mae’r sefyllfa wedi ei wirdroi.

Heddiw nid yw mwyafrif y boblogaeth yn dod o gartrefi Llydaweg eu hiaith ond gellid dysgu’r iaith. Roedd y diffyg cefnogaeth wedi hybu teuluoedd i droi cefn ar y Llydaweg yn ystod y ganrif diwethaf.  Collwyd yr iaith mewn dwy genhedlaeth.  Serch hynny, mae ganddynt deyrngarwch i’r diwylliant Llydewig ac mae fwyfwy yn dymuno darganfod eu gwreiddiau a ddygwyd oddi wrthynt ac ailddarganfod diwylliant eu cyndeidiau.  Nid oes yr un diddordeb yn y Gallo, iaith Haute-Bretagne ers canrifoedd.

Yn ystod y flwyddyn ysgol 1999-2000, astudiodd 20245 o blant Llydaweg yn Llydaw, rhai ohonynt drwy gyrsiau byr o awr yr wythnos ac eraill trwy ddulliau trochi.  Mae ysgolion Diwan yn dysgu 100% o’r pynciau trwy gyfrwng y Llydaweg.  Mae’r drefn Div Yezh (ysgolion y wladwriaeth) a Dihun (preifat Catholig) yn ysgolion dwyieithog, hanner Llydaweg a hanner Ffrangeg.

Fel bod niferoedd y plant sy’n mynd i ysgolion dwyieithog a Diwan yn tyfu mae’r niferoedd sy’n dysgu Llydaweg yn lleihau yn enwedig ar y cyrsiau byr.  Mae rhai ysgolion hyd yn oed yn penderfynu peidio cynnig y pwnc. 

Mae’r ysgolion sydd yn dysgu Llydaweg (fel y rhai sy’n dysgu ieithoedd rhanbarthol eraill) yn cael anhawster i gael athrawon dwyieithog ac yn gorfod dibynnu yn aml ar athrawon cyflenwi.  Mae angen mwy o gyrsiau Llydaweg ar yr holl gyrsiau ymarfer dysgu.

Mae weithiau yn anodd i sefydlu dosbarthiadau Llydaweg oherwydd diffyg myfyrwyr, diffyg athrawon ac anawsterau i gael caniatâd i sefydlu dosbarth ac nid yw’r Drefn Addysg Genedlaethol yn hybu dwyieithrwydd.  Rhaid dibynnu ar gymdeithasau gwirfoddol sydd heb yr un adnoddau.  Byddai cefnogaeth cadarnhaol a hyrwyddo’r budd sydd i’w gael o ddwyieithrwydd yn gwneud rhieni yn ymwybodol o bwysigrwydd ieithoedd rhanbarthol.

Mae’n rhaid i’r Llydaweg gael ei ddefnyddio fel iaith bob dydd os yw am lewyrchu fel bod y rhai sydd yn ei siarad ac yn ei dysgu yn gallu ei chlywed a’i hymarfer. Gwelir arwyddion ffyrdd dwyieithog erbyn hyn, mae rhai banciau yn cynhyrchu sieciau Llydaweg ac mae ychydig o rhaglenni Llydaweg ar gael ar y radio a’r teledu.  Nid oes disgwyl i gymdeithasau allu cyflawni llawer ymhob maes ac mae rhaid i’r Wladwriaeth chwarae ei rhan drwy gydnabod ieithoedd rhanbarthol a chadarnhau Siarter Ewrop ar Ieithoedd Rhanbarthol a Lleiafrifol.