Gweithgareddau

 Hanes y ddwy dref sydd wedi gefeillio 

Hanes Llandysul

Hanes Plogoneg

Diolch i John Davies ac i André Bozec 

Hanes Llandysul a'r Fro gan  John Davies  

Mae gan Landysul a’r Fro hanes cyfoethog iawn. Mae rhai manylion yn gysylltiedig â Hanes Cymru.

        Cafodd Vortigern, sef y cyntaf i wahodd y Saeson i ymgartrefi ym Mhrydain yn y 5 ganrif, ei yrru i’r gorllewin gan y Sacsoniaid a ddaeth i’r wlad hon tua’r flwyddyn 440 CC. Cafodd Vortigern ei ddal mewn bryngaer a elwir byth ers hynny’n Craig Gwrtheyrn, sef y mynydd pigfain a welir yr ochr arall i’r afon ym mhlwyf Llanfihangel-ar-arth. Ymprydiodd Germanus am dri diwrnod a thair noson, ac yng nghanol y drydedd noson, daeth tân o’r nefoedd a llosgwyd y gaer. Lladdwyd Vortigern a’i holl wragedd.

Dyma chwedl werin nodweddiadol o Gymru, ond mae’r stori hon yn hen iawn, iawn gan ei bod wedi’i hysgrifennu gan un o haneswyr cynharaf Prydain – Nennius – yn yr 8 ganrif.

        Hen eglwys hardd Llandysul – Sant Tysul – yw’r adeilad hynaf yn y pentref. Mae’n dyddio o’r 13 ganrif ond mae’n sefyll ar sylfaen hynafol a ganfuwyd gan Sant Tysul yn 6 ganrif. Roedd Tysul yn fab i Corun, a oedd yn fab i Geredig a benderfynodd alw’r deyrnas ar ôl. Caiff y deyrnas ei hadnabod fel sir Ceredigion erbyn hyn. Roedd gan Geredig fab arall o’r enw Sant, sef tad ein Nawddsant Dewi. Felly, roedd Tysul a Dewi yn gefndryd cyfan. Roedd Ceredig ei hun yn fab i Cunedda, brenin Caeredin, a ddaeth i’r de i symud y Gwyddelod o Wynedd. Yn sgil hyn, sefydlwyd llinach frenhinol Gogledd Cymru.

Yn festri’r côr yr Eglwys, gwelir casgliad o gerrig arysgrifedig o’r Gristnogaeth gynnar. Ymhlith y cerrig hyn y mae “Carreg Velfor” er cof am “Velvoria, merch Brohomaglus”. Mae arysgrif ddwyieithog - Lladin ac Ogham (Gwyddelig hynafol) - ar y garreg, sy’n dystiolaeth bod Gwyddelod wedi bod yn byw yma ar ryw adeg.

Eglwys Tysul 

Carreg Velvor

        Dewiswyd Owain Glyndwr fel Brenin Cymru am fod ei dad, Gruffydd Fychan, yn dywysog Powys (canolbarth Cymru) a’i fam, Elen, yn dywysoges y Deheubarth (De Cymru). Roedd Elen, ei chwaer a’i brodyr yn ddisgynyddion uniongyrchol Rhys ap Tewdwr, brenin olaf De Cymru gyfan. Dynion Llandysul oedd yn cyntaf i ymuno ag Owain mewn rhyfel ym 1400, ac felly penderfynodd Henri’r 4ydd fynd â thir Owain o gwmpas Llandysul oddi arno.

Bu Elen a Gruffydd Fychan yn arglwyddi ar Landysul pan fu farw brawd Elen, Owain ap Thomas ap Llywelyn, a’i hewythr, Owain ap Llywelyn. Roedd y ddau yn gyd-noddwyr eglwys Llandysul, ac fe wnaethant gynnal llysoedd yn y dref. Felly, mae yna reswm da i gredu bod Llys Owain Glyndwr a’i ddisgynyddion ymhlith adeiladau hynaf Llandysul.   

        Yn ystod Rhyfel Cartref y Saeson, erbyn 1644, roedd y fyddin Frenhinol yn amddiffyn Ceredigion yn erbyn y fyddin Seneddol, a oresgynnodd Sir Gaerfyrddin a  Sir Benfro. Roedd gan yr hen font yn Llandysul tri bwa, ac fe wnaeth y fyddin Frenhinol dynnu’r bwa ar ochr Pont‑Tyweli i lawr er mwyn rhwystro’r fyddin Seneddol rhag croesi i mewn i Geredigion.

        Yn y blynddoedd cynnar, dathlwyd Dydd Calan trwy chwarae gêm o’r enw Cnapan – pêl droed – a defnyddiwyd porth yr eglwysi yn Llanwennog a Llandysul fel pyst gôl. Roedd y gêm wedi goroesi ar ôl hen ryfel, ac erbyn dechrau’r 19 ganrif roedd un person wed cael ei ladd a nifer wedi’u hanafu wrth chwarae’r gêm. Pan newidiwyd dyddiad y Flwyddyn Newydd ym 1752 yn sgil y calendr Gregoraidd newydd, penderfynodd pobl yr ardal barhau i chwarae’r gêm bêl droed ar ddyddiad yr Hen Galan, sef 12 Ionawr.

Nid oedd pobl yn poeni’n ormodol am y farwolaeth, yr anafiadau a natur afreolus y gêm. Erbyn 1833, penderfynodd ficer Llandysul nad oedd chwarae’r gêm rhwng dwy eglwys yn addas. Penderfynodd sefydlu cystadleuaeth ysgrythur rhwng y plwyfi lleol, lle’r oedd timau yn cynrychioli bob plwyf yn yr ardal ac yn cystadlu trwy adrodd rhannau o’r ysgrythur ar eu cof. Mae’r gystadleuaeth hon yn para tan heddiw ar 12 Ionawr ac yn unigryw yng Nghymru.   

        Ar ddiwedd y 19 ganrif a dechrau’r 20 ganrif, roedd Diwydiant Gwlân Cymru’n hollbwysig yn yr ardal gan bod afonydd a ffermydd defaid yn agos iawn. Roedd y rhan fwyaf o bobl yn gweithio yn y diwydiant gwehyddu h.y. mewn melinau, trwy fynd ati i wehyddu neu trwy werthu dillad. Erbyn 1871, roedd 104 o wehyddion arbenigol yn yr ardal, ac roedd y rhai mwyaf llwyddiannus yn cyflogi un neu ddau wehydd i’w helpu. Cafodd y rheilffyrdd cyntaf eu gosod yn ail hanner yr 19 ganrif, ac roedd hyn yn golygu ei bod yn haws i bobl gyrraedd dyffryn diwydiannol De Cymru.

 Drefach-Felindre

        Heddiw, mae Llandysul yn enwog oherwydd afon Teifi sy’n rhedeg trwy’r pentref. Mae llawer o bobl o bob rhan o Brydain yn dod i’r ardal i bysgota neu i gan io.

Hanes Plogoneg gan André Bozec 

        Nid ydym yn gallu dod o hyd i unrhyw sôn am fodolaeth Plogonnec cyn 1204. Mae’r gweddillion cynhanesyddol (carneddi yn Kervolzet, maen hir yr eglwys, a charreg dderwyddol Kerioret) a’r ffyrdd Rhufeinig yn awgrymu bod pobl wedi bod yn byw yn ardal Plogonnec dros y blynyddoedd, ond nid oes gennym dystiolaeth o fodolaeth aneddiadau.

        Mae dogfen ddyddiedig 21 Ebrill 1204, sy’n rhoi’r plwyf i Saint Ronan, yn dangos bodolaeth Plogonnec am y tro cyntaf. Mae’r enw yn dod o’r gair Ploe, sy’n golygu plwyf mewn Llydaweg, a Saint-Conec neu Saint-Theogonnec. Yr adeg honno, roedd plwyf Plogonnec yn dibynnu ar lywodraethwyr y Nevet ar gyfer trefn gyhoeddus.

     Yn ystod cyfnod y Dadeni, roedd lliain yn cael ei gynhyrchu’n fasnachol ym Mhogonnec ac roedd hyn yn sicrhau ffyniant yr ardal. Adeiladwyd y rhan fwyaf o eglwysi Plogonnec yr adeg honno, ynghyd â phlastai Bonescat, Rubihan, Garland a Seznec. Mae’r adeiladau hyn wedi cael eu hestyn dros y ddwy ganrif ddiwethaf.

Capel St-Pierre

        Er bod yr adeg hon yn llewyrchus iawn, ni lwyddwyd i osgoi gwrthryfel y Rhyfel Crefyddol (War of the League) rhwng 1588 a 1598 a’r gwrthryfel yn erbyn y papur stampio (The Red Cap) ym 1665. Un o’r rhesymau am y gwrthryfel hwn oedd y trethi newydd a grëwyd, er enghraifft y tâl am bapur stampio ar gyfer tystysgrifau cyfreithiol. Ym Mhlogonnec, ymosodwyd ar gastell Le Motte a lladdwyd ei warchodlu cyn y gwnaeth Rene yr Ail ailsefydlu trefn.

        Ym 1789, yn ystod y Chwyldro Ffrengig, etholwyd offeiriad Plogonnec Jean-Marie Leissègues o Rosaven yn ail ddirprwy yr is-glerigwyr Cornouaille yn yr “Etats Généraux”, ac wedyn yn aelod o Gynulliad yr Etholaeth. Fodd bynnag, gwrthododd i dyngu llw i’r ‘Republic One and Indivisible’ ac ymfudodd i’r Almaen ym 1792.

        Yn yr 19 ganrif, roedd diweithdra a nifer y plant a oedd yn marw yn dal i fod yn uchel ym Mhlogonnec. Aeth pobl ati i wneud gwaith cynnal a chadw ar y ffyrdd ac i adeiladu ysgolion. Yn y diwydiant amaethyddiaeth, dechreuwyd defnyddio ceffylau yn lle ych i gynaeafu d, rhyg, barlys, ceirch, cywarch a thatws, sef y prif gnydau a dyfwyd.  Ar ddiwedd y ganrif hon, roedd dyfodiad y trên yn golygu cyfle newydd i feithrin cysylltiad â’r byd y tu allan i’r ardal.

Gorsaf Pont-Queau

       Ar ôl i’r eglwys ar Wladwriaeth rannu ar 9 Rhagfyr 1905, bu’n rhaid llunio rhestr  o Eiddo’r Eglwys cyn ei roi yng ngofal cymdeithasau diwylliannol. Ym Mhlogonnec, fel ym mhob rhan o Lydaw, bu’n rhaid llunio’r rhestr o dan warchodaeth y fyddin a’r heddlu. Yn wir, bu’r boblogaeth yn ceisio rhwystro’r gwaith am fod y gyfraith hon yn eu digio. Cafodd cwch gwenyn ei daflu at yr heddlu wrth iddynt baratoi i ymrafael â’r dyrfa.

       Cafodd y ddau ryfel byd effaith fawr ar boblogaeth Plogonnec. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, cafodd 169 o bobl y pentref eu lladd sef tua 5% o’r boblogaeth, a chafodd nifer fawr eu hanafu. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, dioddefodd y pentref yn enbyd yn sgil deiliadaeth yr Almaenwyr o 1943 a gweithredoedd y tîm anrhaith. Ar ôl i fyddin yr Almaen adael, llwyddodd Plogonnec i osgoi canlyniadau dychrynllyd dicter yr Almaenwyr pan ymosodwyd ar filwr Almaeneg yn  yr orsaf drenau yn Geungat. Casglodd y milwyr Almaenaidd y boblogaeth i ganol Guengat i’w llosgi yn yr eglwys. Ond, ar ôl trafodaethau helaeth, penderfynodd yr Almaenwyr i roi’r gorau i hyn a gadael y pentref gyda gwystlon.

Carreg goffa

        Ar ôl y rhyfel, bu llawer o newidiadau. Datblygwyd trydan yng nghefn gwlad, ac aethpwyd at i ddechrau cynhyrchu ar gyfer cwsmeriaid ac ailgrwpio’r eiddo amaethyddol. Hefyd, aethpwyd ati i wastatáu’r llethrau ac i addasu’r dirwedd. Adeiladwyd tai ac aeth llawer o bobl i weithio yn y trefi cyfagos.

        Yn y 1990’au, adeiladwyd llawer o adeiladau newydd: canolfannau hamdden, ysgol wladol, llyfrgell, swyddfa bost, ac yn fwy diweddar adeiladwyd neuadd ar gyfer y cymdeithasau. Mae’r stad newydd o dai sy’n cael ei hadeiladu yn gyfle da i bobl newydd ymgartrefi yn y pentref.

Neuadd